มนุษย์ยุคแรกในดินแดนไทย

01แผ่นดินที่กว้างกว่าวันนี้

หากย้อนกลับไปราว 20,000 ปีก่อน แผนที่ของภูมิภาคนี้จะดูต่างจากปัจจุบันมาก ช่วงนั้นโลกอยู่ในยุคน้ำแข็งครั้งล่าสุด น้ำจำนวนมหาศาลถูกกักเป็นแผ่นน้ำแข็งบนแผ่นดินทางซีกโลกเหนือ ระดับทะเลจึงลดลงต่ำกว่าวันนี้ราว 120 เมตร

พื้นทะเลตื้นที่เรียกว่าไหล่ทวีปซุนดาโผล่ขึ้นมาเป็นผืนดินกว้างใหญ่ นักวิทยาศาสตร์เรียกแผ่นดินนี้ว่าซุนดาแลนด์ อ่าวไทยในเวลานั้นเป็นที่ราบมีแม่น้ำไหลผ่าน คาบสมุทรมลายูเชื่อมต่อกับเกาะสุมาตรา ชวา และบอร์เนียว สัตว์ใหญ่อย่างช้าง เสือ และแรดเดินข้ามไปมาได้

หลังจากราว 18,000 ปีก่อน น้ำแข็งเริ่มละลายและทะเลค่อย ๆ รุกเข้ามา ผืนดินซุนดาแลนด์จมลงทีละน้อยจนถึงราว 7,000 ปีก่อน หลักฐานของคนที่เคยอยู่บนที่ราบต่ำเหล่านั้นจึงอาจจมอยู่ใต้ทะเล สิ่งที่นักโบราณคดีค้นพบได้ในวันนี้ส่วนใหญ่มาจากถ้ำและเพิงผาบนที่สูงซึ่งรอดพ้นจากน้ำทะเล

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02มนุษย์ลำปาง หลักฐานที่ยังถกเถียง

คำถามแรกที่หลายคนอยากรู้คือ มนุษย์กลุ่มแรกเข้ามาถึงดินแดนไทยเมื่อไร ในปี พ.ศ. 2542 (ค.ศ. 1999) มีการพบชิ้นส่วนกะโหลกศีรษะส่วนหน้าผากที่บ้านหาดปูได อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง ผู้ค้นพบเสนอว่าเป็นของมนุษย์โฮโมอีเรกตัส อายุราว 500,000 ปี และเรียกกันว่ามนุษย์ลำปาง

ชิ้นส่วนนี้เคยนำออกจัดแสดงร่วมกับเครื่องมือหินกะเทาะและกระดูกสัตว์ที่พบบริเวณเดียวกัน ในพื้นที่ใกล้เคียงอย่างอำเภอแม่ทะก็มีรายงานเครื่องมือหินที่อาจเก่าถึงหลายแสนปี

อย่างไรก็ดี นักวิชาการจำนวนมากยังไม่ยอมรับว่าหลักฐานเหล่านี้เชื่อถือได้ ปัญหาหลักคือการกำหนดอายุและบริบทของชั้นดินที่พบยังไม่ชัดเจนพอ ด้วยเหตุนี้ เรื่องมนุษย์โฮโมอีเรกตัสในเมืองไทยจึงยังเป็นคำถามเปิด ขณะที่หลักฐานของมนุษย์สมัยใหม่ในช่วงหลายหมื่นปีที่ผ่านมามีความหนักแน่นกว่ามาก

เมื่ออ่าวไทยยังเป็นทุ่งกว้าง นักล่าสัตว์ยุคแรกได้จุดไฟในเพิงผาที่กระบี่และปางมะผ้ามาแล้วหลายหมื่นปี

03เพิงผาหลังโรงเรียนและถ้ำหมอเขียว ร่องรอยที่กระบี่

หลักฐานเก่าแก่ที่มั่นคงที่สุดชิ้นหนึ่งมาจากเพิงผาหลังโรงเรียน ในหุบเขาแม่น้ำกระบี่ ดักลาส แอนเดอร์สัน (Douglas Anderson) นักโบราณคดีชาวอเมริกันขุดค้นที่นี่ในช่วง พ.ศ. 2526–2528 เขาพบชั้นดินสมัยไพลสโตซีนสามชั้น มีอายุตั้งแต่ราว 27,000 ปีไปจนเก่ากว่า 43,000 ปีก่อน โดยชั้นที่มีร่องรอยคนชัดเจนเริ่มราว 39,000 ปีก่อน

ในชั้นเหล่านั้นมีเตาไฟ เครื่องมือหินกะเทาะ และกระดูกสัตว์ แสดงว่าคนแวะมาพักและทำอาหารที่นี่ เพิงผาแห่งนี้สำคัญเพราะเป็นแหล่งแรกในไทยที่ให้ลำดับชั้นดินสมัยไพลสโตซีนซึ่งหาอายุด้วยถ่านได้ชัดเจน และมีชั้นวัฒนธรรมโฮบินเหียนทับอยู่ด้านบน

ไม่ไกลกันนักคือถ้ำหมอเขียว ในอำเภอเมืองกระบี่ ซึ่ง ศ.สุรินทร์ ภู่ขจร และคณะจากมหาวิทยาลัยศิลปากรขุดค้น ชั้นล่างสุดของแหล่งนี้มีอายุเก่ากว่า 25,800 ปี และพบโครงกระดูกมนุษย์ที่ถูกฝังไว้ในช่วงปลายสมัยไพลสโตซีน นับเป็นหลักฐานการฝังศพที่เก่าแก่ที่สุดชิ้นหนึ่งในภาคใต้ของไทย

04ปางมะผ้า บ้านของนักล่าบนดอยสูง

อีกฟากหนึ่งของประเทศ อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นแหล่งรวมถ้ำและเพิงผาที่มีร่องรอยคนโบราณหนาแน่นที่สุดแห่งหนึ่งในไทย ศ.ดร.รัศมี ชูทรงเดช จากมหาวิทยาลัยศิลปากรนำโครงการโบราณคดีบนพื้นที่สูงสำรวจพื้นที่นี้อย่างเป็นระบบ โดยช่วง พ.ศ. 2541–2542 ทีมของเธอทำแผนที่และสำรวจถ้ำที่มีโลงไม้ราว 50 แห่ง

ที่เพิงผาถ้ำลอด ทีมของ ศ.ดร.รัศมี ขุดค้นในช่วง พ.ศ. 2544–2545 และ พ.ศ. 2549 พบว่าคนเริ่มใช้เพิงผานี้ตั้งแต่ราว 40,000 ปีก่อน มีเตาไฟ ที่ทำเครื่องมือหิน และเครื่องมือหินอย่างน้อย 1,722 ชิ้น ที่สำคัญคือพบโครงกระดูกมนุษย์ฝังไว้สองระดับ ระดับล่างมีอายุราว 13,640 ปีก่อน และระดับบนราว 12,100 ปีก่อน

โครงกระดูกที่เก่ากว่าเป็นของผู้หญิงอายุราว 25–35 ปี สูงราว 150 เซนติเมตร ต่อมาในปี พ.ศ. 2560 ทีมนักวิจัยที่มี ดร.ซูซาน เฮย์ส แห่งมหาวิทยาลัยวูลลองกอง ประเทศออสเตรเลีย ร่วมกับ ศ.ดร.รัศมี ได้จำลองใบหน้าของเธอขึ้นใหม่ และเรียกเธอว่าสตรีแห่งถ้ำลอด นักวิจัยเตือนว่าไม่ควรเรียกเธอว่าบรรพบุรุษของคนไทย เพราะเธอเป็นตัวแทนของผู้คนเมื่อหมื่นกว่าปีก่อน ซึ่งเกิดก่อนการก่อตัวของกลุ่มชาติพันธุ์ใด ๆ ในปัจจุบัน

ห่างออกไปราว 10 กิโลเมตรคือเพิงผาบ้านไร่ ซึ่งมีคนกลุ่มโฮบินเหียนอาศัยในช่วงราว 12,500–10,250 ปีก่อน และพบโครงกระดูกที่ฝังในท่างอตัว อายุราว 9,800 ปีก่อน แหล่งเดียวกันนี้ยังถูกใช้อีกครั้งในอีกหลายพันปีต่อมาเป็นที่วางโลงไม้

05ถ้ำผีแมนกับคำถามเรื่องการเกษตรยุคแรก

ในช่วง พ.ศ. 2508–2509 (ค.ศ. 1965–1966) เชสเตอร์ กอร์แมน (Chester Gorman) นักศึกษาปริญญาเอกชาวอเมริกัน สำรวจเทือกเขาชายแดนไทย-พม่าและขุดค้นถ้ำแห่งหนึ่งในปางมะผ้า ฝรั่งเรียกถ้ำนี้ว่า Spirit Cave ส่วนคนไทยเรียกว่าถ้ำผีแมน ชั้นดินของถ้ำหนาเพียงราว 75 เซนติเมตร แต่เก็บเรื่องราวของคนกลุ่มโฮบินเหียนในช่วงราว 12,000–7,000 ปีก่อน

กอร์แมนพบเศษพืชหลายชนิด เช่น ถั่ว พริกไทย หมาก และกระจับ เขาเสนออย่างระมัดระวังว่าพืชเหล่านี้อาจชี้ถึงการใช้พืชปลูกที่เก่าแก่มาก แต่ก็ยอมรับว่ายังต้องพิสูจน์ต่อไป นักวิชาการบางคนในยุคนั้น เช่น วิลเฮล์ม โซลไฮม์ ไปไกลกว่านั้นและเสนอว่าการเพาะปลูกในภูมิภาคนี้อาจเริ่มขึ้นเร็วกว่าที่เคยเชื่อกันมาก

การศึกษาต่อมาพบว่าเศษพืชทั้งหมดยังมีลักษณะเป็นพืชป่า ไม่มีร่องรอยการปรับปรุงพันธุ์ นักวิชาการส่วนใหญ่ในปัจจุบันจึงเห็นว่าถ้ำผีแมนไม่ได้แสดงหลักฐานของการเกษตร คุณค่าของแหล่งนี้อยู่ที่การบอกเราว่านักล่าสัตว์หาของป่ารู้จักพืชและสัตว์ในป่าเขตร้อนอย่างลึกซึ้งเพียงใด

06โฮบินเหียน วัฒนธรรมของหินกรวดแม่น้ำ

ชื่อโฮบินเหียนมาจากจังหวัดหว่าบิ่ญ (Hòa Bình) ทางเหนือของเวียดนาม นักโบราณคดีหญิงชาวฝรั่งเศส มาดแลน โกลานี (Madeleine Colani) ตีพิมพ์ผลการขุดค้นที่นั่นในปี พ.ศ. 2470 และที่ประชุมนักก่อนประวัติศาสตร์แห่งตะวันออกไกลครั้งแรกในปี พ.ศ. 2475 ได้ใช้งานของเธอเป็นฐานในการนิยามวัฒนธรรมนี้

เครื่องมือที่เป็นเอกลักษณ์ของโฮบินเหียนเรียกว่าสุมาตราลิธ ช่างหินจะเลือกหินกรวดรูปรีจากลำธาร แล้วกะเทาะรอบด้านเดียวให้เกิดคม อีกด้านหนึ่งยังเป็นผิวหินเรียบตามธรรมชาติ ทำให้จับถนัดมือ เครื่องมือแบบนี้ใช้สับ ตัด และขูดได้หลายแบบ

แหล่งโฮบินเหียนพบกระจายทั่วประเทศไทย ทั้งในปางมะผ้า กาญจนบุรี และกระบี่ ส่วนใหญ่เป็นเพิงผาหรือถ้ำในภูเขาหินปูนใกล้ลำธาร ช่วงเวลาของวัฒนธรรมนี้กินเวลายาวนานตั้งแต่ปลายสมัยไพลสโตซีนถึงกลางสมัยโฮโลซีน ในช่วงท้าย ๆ บางแหล่งเริ่มพบภาชนะดินเผาลายเชือกทาบ ซึ่งเป็นสัญญาณของยุคต่อไป

07ชีวิตประจำวันของคนยุคแรก

คนยุคแรกในดินแดนไทยใช้ชีวิตแบบนักล่าสัตว์และเก็บของป่า พวกเขาเคลื่อนย้ายไปตามฤดูกาล แวะพักตามเพิงผาที่อยู่ใกล้น้ำ และกลับมาที่เดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่าเป็นเวลาหลายพันปี ชั้นดินในเพิงผาจึงสะสมเตาไฟ เศษกระดูก และเครื่องมือหินซ้อนกันเป็นชั้น ๆ

อาหารของพวกเขาหลากหลายมาก ที่ถ้ำผีแมนพบกระดูกกวางป่า หมูป่า ลิง และสัตว์อื่นอีกหลายชนิด ส่วนที่เพิงผาถ้ำลอดพบฟันสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมกว่า 2,000 ชิ้นจาก 31 กลุ่มชนิด นอกจากนี้ยังกินหอยน้ำจืด ปลา หอยทากบก ถั่ว และผลไม้ป่า ความรู้เรื่องพืชและสัตว์จึงเป็นทักษะสำคัญที่สุดของการเอาตัวรอด

การฝังศพบอกเราว่าคนเหล่านี้มีความคิดเรื่องความตายและการระลึกถึงผู้จากไป ที่ถ้ำลอดมีของที่ฝังร่วมกับศพ เช่น เปลือกหอย หอยทาก พืช และสะเก็ดหิน ผู้ตายมักถูกจัดในท่างอตัว ประเพณีแบบนี้พบในหลายแหล่งทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในช่วงเวลาเดียวกัน

08จากนักล่าสัตว์สู่วัฒนธรรมโลงไม้

คนกลุ่มโฮบินเหียนไม่ได้หายไปไหน พวกเขาอยู่ร่วมและผสมผสานกับคนกลุ่มใหม่ที่นำการปลูกข้าวและการปั้นหม้อเข้ามาในราว 4,000 ปีก่อน ในปางมะผ้า ร่องรอยของการผสมผสานนี้เห็นได้ชัดในวัฒนธรรมโลงไม้ ซึ่งผู้คนนำโลงไม้สักขุดเป็นรางไปวางไว้ในถ้ำสูง มีการสำรวจพบถ้ำที่มีโลงไม้ในปางมะผ้าราว 85 แห่ง

วัฒนธรรมโลงไม้มีอายุราว 2,300–1,000 ปีก่อน ในปี พ.ศ. 2566 ทีมวิจัยนานาชาติร่วมกับนักโบราณคดีไทยได้ถอดรหัสพันธุกรรมจากโครงกระดูก 33 คนในแหล่งโลงไม้ พบว่าคนเหล่านี้มีบรรพบุรุษผสมกันระหว่างกลุ่มนักล่าสัตว์โฮบินเหียน กับกลุ่มชาวนาที่เกี่ยวข้องกับลุ่มแม่น้ำแยงซีและแม่น้ำเหลือง

ผลนี้สะท้อนเรื่องใหญ่ของประวัติศาสตร์ภูมิภาค คือผู้คนในดินแดนไทยเกิดจากการผสมผสานของหลายกลุ่มที่เข้ามาในหลายช่วงเวลา นักล่าสัตว์ยุคแรกจึงยังมีส่วนอยู่ในสายเลือดของผู้คนรุ่นหลัง และเรื่องราวของพวกเขาเป็นบทเปิดของเส้นทางยาวไกลสู่ชุมชนเกษตรกรรมในยุคหินใหม่

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Lang Rongrien Rock Shelter - Wikipedia
2. Anderson, Cave archaeology in Southeast Asia, Asian Perspectives 44(1)
3. Tham Lod rockshelter - Wikipedia
4. Ban Rai rockshelter - Wikipedia
5. Spirit Cave (Thailand) - Wikipedia
6. มนุษย์โบราณ 13,000 ปี สตรีแห่งถ้ำลอด - ศิลปวัฒนธรรม
7. Stone Age woman had modern-looking face - Live Science
8. Legacy of early man - Bangkok Post
9. Genomic portrait of the Iron Age Log Coffin culture - Nature Communications
10. Sundaland - Wikipedia

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา