รัฐโบราณในดินแดนไทย: จากชุมชนก่อนประวัติศาสตร์สู่รัฐแรกเริ่ม

รัฐโบราณในดินแดนไทยมีอะไรบ้าง?

ก่อนสุโขทัย ดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบันมีชุมชนและบ้านเมืองหลายแห่ง เช่น เมืองในวัฒนธรรมทวารวดี หริภุญชัย ละโว้ และรัฐบนคาบสมุทรภาคใต้ที่เกี่ยวข้องกับลังกาสุกะ ศรีวิชัย และตามพรลิงค์ ช่วงเวลาและอิทธิพลของแต่ละแห่งซ้อนทับกัน จึงไม่ใช่ลำดับอาณาจักรที่ผลัดกันปกครองพื้นที่เดียวทั้งหมด

บ้านเชียงเป็นแหล่งโบราณคดีและวัฒนธรรมก่อนประวัติศาสตร์ ไม่ควรเรียกว่าอาณาจักรแบบรัฐในยุคต่อมา หลักฐานสะท้อนการตั้งถิ่นฐาน เกษตรกรรม เครื่องปั้นดินเผา และเทคโนโลยีโลหะ ส่วนคำว่า “ทวารวดี” ใช้อธิบายกลุ่มเมืองและวัฒนธรรมที่มีความสัมพันธ์กัน โดยรูปแบบการรวมอำนาจยังเป็นข้อถกเถียง

ประกอบการอ่าน: UNESCO: บ้านเชียง · UNESCO: ศรีเทพและโบราณสถานทวารวดี · ข้อถกเถียงทางวิชาการ

เปรียบเทียบรัฐและวัฒนธรรมก่อนสุโขทัย

ดูช่วงปีและหลักฐานประกอบใน แผนภาพช่วงเวลา และ ไทม์ไลน์รัฐโบราณ ของหน้านี้

ภาพรวมช่วงเวลารัฐและวัฒนธรรมที่อยู่ร่วมสมัยกัน

แถบแสดงช่วงเวลาโดยประมาณตามที่นักวิชาการส่วนใหญ่ใช้ แถบลายเส้นคือช่วงที่ยังไม่แน่นอน

ตอนที่ 1ร่องรอยมนุษย์ยุคแรก

หลักฐานมนุษย์ที่เก่าที่สุดซึ่งนักวิชาการยอมรับอยู่ในเพิงผาและถ้ำ ที่เพิงผาหลังโรงเรียน จังหวัดกระบี่ ดักลาส แอนเดอร์สัน จากมหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย ขุดพบเตาไฟและสะเก็ดหิน อายุราว 39,000 ปี ที่ถ้ำลอด อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน คณะของ รศ.ดร.รัศมี ชูทรงเดช มหาวิทยาลัยศิลปากร พบเครื่องมือหินกว่า 1,700 ชิ้น และโครงกระดูกอายุราว 12,000 ถึง 13,600 ปี

มนุษย์ในดินแดนไทยเริ่มจากนักล่าในถ้ำทางเหนือและทางใต้ เมื่อราวสี่หมื่นปีก่อน

ที่ถ้ำหมอเขียว จังหวัดกระบี่ ศ.สุรินทร์ ภู่ขจร พบหลุมฝังศพอายุราว 25,800 ปี ส่วนถ้ำผีแมนที่ปางมะผ้า เชสเตอร์ กอร์แมน ขุดค้นในปี 2509 พบชั้นดินที่มีคนเข้ามาอยู่เป็นช่วงๆ ระหว่างราว 12,000 ถึง 7,000 ปีก่อน พร้อมเศษพืชกว่า 20 สกุล

เครื่องมือในยุคนี้เป็นแบบวัฒนธรรมโฮบิเนียน คือหินกรวดแม่น้ำที่กะเทาะด้านเดียว ใช้สับและตัด ผู้คนยังเป็นนักล่าและเก็บของป่า ย้ายที่อยู่ตามฤดูกาล

ในปี 2542 มีรายงานการพบชิ้นส่วนกะโหลกมนุษย์ยืนตรง (Homo erectus) ที่อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง อายุราว 5 แสนปี แต่นักวิชาการส่วนใหญ่ยังไม่ยอมรับว่าหลักฐานนี้หนักแน่นพอ

ตอนที่ 2ชาวนาและช่างปั้นยุคหินใหม่

ระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 2 นักโบราณคดีชาวดัตช์ชื่อ ฟาน เฮเกอเรน ซึ่งถูกญี่ปุ่นจับเป็นเชลยให้สร้างทางรถไฟสายมรณะ สังเกตเห็นเครื่องมือหินขัดที่บ้านเก่า จังหวัดกาญจนบุรี หลังสงคราม คณะสำรวจไทย–เดนมาร์กนำโดยเพอร์ โซเรนเซน ขุดค้นในปี 2504 พบหลุมฝังศพกว่า 26 หลุม และภาชนะดินเผาทรงสามขาที่กลายเป็นสัญลักษณ์ของยุคหินใหม่ในไทย ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเก่า

ที่โคกพนมดี อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี ชาร์ลส์ ไฮแอม และรัชนี ทศรัตน์ ขุดค้นในปี 2527 ถึง 2528 พบหลุมศพ 154 หลุม อายุราว 4,000 ปี ชุมชนนี้อยู่ริมปากแม่น้ำ เริ่มจากหาอาหารทะเล แล้วค่อยๆ หันมาปลูกข้าว

หลุมศพที่โด่งดังที่สุดคือหญิงที่นักโบราณคดีเรียกว่าเจ้าหญิงแห่งโคกพนมดี เธอถูกฝังพร้อมลูกปัดเปลือกหอยกว่า 120,000 เม็ด และเครื่องมือปั้นหม้อ แสดงว่าช่างปั้นหม้อมีฐานะสูงในสังคม

ตอนที่ 3บ้านเชียงและยุคโลหะ

ปี 2509 สตีฟ ยัง นักศึกษามหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด สะดุดรากต้นนุ่นในหมู่บ้านบ้านเชียง อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี และเห็นปากภาชนะดินเผาโผล่จากดิน ในปี 2517 ถึง 2518 กรมศิลปากรร่วมกับพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย นำโดยพิสิฐ เจริญวงศ์ และเชสเตอร์ กอร์แมน ขุดค้นอย่างเป็นระบบ พบหม้อเขียนลายสีแดง กำไล ขวาน หัวหอก และกระดิ่งสำริด

อายุของบ้านเชียงเป็นเรื่องที่ถกเถียงยาวนานที่สุดในโบราณคดีไทย ผลการหาอายุชุดแรกเคยบอกว่าสำริดที่นี่เก่าถึงราว 6,000 ปี ซึ่งต่อมาถูกยกเลิก ปัจจุบันมีสองค่าย ค่ายของจอยซ์ ไวต์ เสนอว่ายุคสำริดเริ่มราว 2000 ปีก่อนคริสตกาล ขณะที่ค่ายของชาร์ลส์ ไฮแอม ใช้การหาอายุจากกระดูกและเสนอว่าเริ่มราว 1000 ปีก่อนคริสตกาล ยูเนสโกขึ้นทะเบียนบ้านเชียงเป็นมรดกโลกในปี 2535

แหล่งอื่นช่วยเติมภาพยุคโลหะ ที่บ้านโนนวัด จังหวัดนครราชสีมา พบหลุมศพกว่า 640 หลุม และกระดูกไก่บ้านที่เก่าแก่ที่สุดที่รู้จัก ที่บ้านปราสาทมีหลุมศพจัดแสดงในที่เดิม ในลุ่มแม่น้ำมูลพบเนินดินที่เกิดจากการต้มเกลือ และเตาถลุงเหล็กที่สร้างซ้ำหลายรอบ ชุมชนคูน้ำล้อมรอบอย่างเนินอุโลกในยุคเหล็กถือเป็นต้นแบบของบ้านเมืองที่ตามมา

ที่ถ้ำองบะ อำเภอศรีสวัสดิ์ จังหวัดกาญจนบุรี พบกลองมโหระทึกสำริดแบบดองซอนจากเวียดนามเหนือ คู่กับโลงไม้รูปเรือ ส่วนภาพเขียนสีบนผา เช่น ผาแต้ม จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งยาวราว 180 เมตร และเขาปลาร้า จังหวัดอุทัยธานี มีอายุราว 3,000 ปี

อ้างอิงประกอบ: UNESCO: บ้านเชียง — การกำหนดอายุได้รับการปรับตามหลักฐานและวิธีวัด; อ่านข้อเสนอที่ต่างกันใน ข้อถกเถียงบ้านเชียง

ตอนที่ 4สุวรรณภูมิ: เส้นทางการค้าข้ามสมุทร

สุวรรณภูมิแปลว่าแผ่นดินทอง ปรากฏในชาดกและคัมภีร์มหาวงศ์ของลังกา ซึ่งเล่าว่าพระโสณะและพระอุตตระเดินทางมาเผยแผ่พุทธศาสนาที่นี่ ไทยมักถือว่าสุวรรณภูมิอยู่แถบอู่ทองหรือนครปฐม แต่นักวิชาการนานาชาติยังไม่มีข้อยุติ บ้างว่าอยู่พม่าตอนล่าง คาบสมุทรมลายู หรือสุมาตรา

หลักฐานทางโบราณคดีชัดเจนกว่าตำนาน ที่เขาสามแก้ว จังหวัดชุมพร คณะโบราณคดีไทย–ฝรั่งเศสขุดค้นในปี 2548 ถึง 2552 และได้ค่าอายุกว่า 40 ค่า ชี้ว่าเป็นเมืองท่าตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 2 พบลูกปัดแก้วและหินคาร์เนเลียนแบบอินเดีย สำริดดีบุกสูง ภาชนะแบบจีนสมัยฮั่น และหยกจากไต้หวัน

ฝั่งอันดามัน ที่ภูเขาทอง จังหวัดระนอง พบเศษภาชนะดินเผาจารึกอักษรทมิฬพราหมี ราวพุทธศตวรรษที่ 7 และหัวแหวนหินแกะสลักแบบโรมัน ที่ควนลูกปัด อำเภอคลองท่อม จังหวัดกระบี่ พบแหล่งผลิตลูกปัด แม่พิมพ์ที่ลอกแบบเหรียญจักรพรรดิโรมัน และหัวแหวนรูปไก่ชน ส่วนที่บ้านดอนตาเพชร จังหวัดกาญจนบุรี พบจี้หินรูปสิงห์และภาชนะสำริดในหลุมศพอายุราว 2,300 ปี

ทางตะวันออก อาณาจักรฟูนันในปากแม่น้ำโขงรุ่งเรืองช่วงพุทธศตวรรษที่ 6 ถึง 12 เอกสารจีนเล่าว่ากษัตริย์ฟูนันยกทัพไปยังดินแดนที่เรียกว่าจินหลิน แปลว่าชายแดนทอง ซึ่งบางคนเชื่อว่าคือสุวรรณภูมิ

ตอนที่ 5ทวารวดี: รัฐพุทธศาสนาของชาวมอญ

ชื่อทวารวดีเป็นที่ยอมรับเมื่อพบเหรียญเงินจารึกภาษาสันสกฤตว่า ศรีทวารวดีศวรปุณยะ ซึ่งยอร์ช เซเดส์ แปลว่าบุญกุศลของผู้เป็นเจ้าแห่งศรีทวารวดี เหรียญคู่แรกพบในไหใต้ฐานเจดีย์ที่ตำบลเนินหิน จังหวัดนครปฐม ในปี 2486 ปัจจุบันพบแล้วกว่า 20 เหรียญ ที่นครปฐม อู่ทอง และสิงห์บุรี เหรียญเหล่านี้ใช้ฝังในพิธีวางฐานอาคาร ไม่ได้ใช้เป็นเงินตรา

เมืองโบราณศรีเทพขึ้นทะเบียนมรดกโลกในปี 2566 และภูพระบาทในปี 2567 ทั้งสองแห่งเป็นมรดกจากยุคทวารวดี

บันทึกจีนเรียกดินแดนนี้ว่าโถโลโปตี และระบุว่าส่งคณะทูตไปจีนหลายครั้งในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12 ทวารวดีรุ่งเรืองราวพุทธศตวรรษที่ 12 ถึง 16 ผู้คนใช้ภาษามอญ เมืองสำคัญมีนครปฐม อู่ทอง คูบัว ราชบุรี ศรีเทพ ลพบุรี เมืองเสมา และฟ้าแดดสงยาง

ศิลปะทวารวดีที่โดดเด่นคือธรรมจักรศิลาตั้งบนเสาสูง มักมีรูปกวางหมอบ สื่อถึงการแสดงปฐมเทศนาที่ป่าอิสิปตนะ ธรรมจักรจากวัดเสน่หา นครปฐม มีจารึกพระสูตรภาษาบาลีด้วยอักษรปัลลวะ ส่วนพระพุทธรูปมีใบหน้ากว้าง ริมฝีปากหนา และคิ้วต่อกันเป็นรูปปีกกา ที่เมืองเสมา จังหวัดนครราชสีมา มีพระนอนหินทรายยาว 13.3 เมตร เก่าแก่ที่สุดในไทย

นักวิชาการยังถกเถียงว่าทวารวดีเป็นอาณาจักรเดียวที่มีศูนย์กลาง หรือเป็นเครือข่ายนครรัฐที่ใช้วัฒนธรรมร่วมกัน ทวารวดีค่อยๆ เลือนหายในพุทธศตวรรษที่ 16 ถึง 17 เมื่อขอมแผ่อำนาจเข้ามา

อ้างอิงประกอบ: UNESCO: ศรีเทพและโบราณสถานทวารวดี · ฐานข้อมูลจารึก: เหรียญศรีทวารวดี

ตอนที่ 6คาบสมุทรภาคใต้: ลังกาสุกะ ศรีวิชัย และตามพรลิงค์

ทางใต้สุด เอกสารจีนสมัยราชวงศ์เหลียงบันทึกรัฐชื่อหลังหยาซิ่ว หรือลังกาสุกะ ซึ่งส่งทูตไปจีนในปี พ.ศ. 1058 นักโบราณคดีเชื่อว่าศูนย์กลางอยู่ที่เมืองโบราณยะรัง จังหวัดปัตตานี ซึ่งขุดพบฐานเจดีย์อิฐกว่า 40 แห่ง

ศรีวิชัยเป็นเครือข่ายเมืองท่าทางทะเลที่ควบคุมช่องแคบมะละกาในพุทธศตวรรษที่ 13 ถึง 18 นักวิชาการนานาชาติส่วนใหญ่เห็นว่าศูนย์กลางอยู่ที่ปาเล็มบังในสุมาตรา แต่นักประวัติศาสตร์ไทยบางคน เช่น ม.จ.จันทร์จิรายุ รัชนี เสนอว่าไชยาเคยเป็นศูนย์กลาง

หลักฐานสำคัญในไทยคือจารึกวัดเสมาเมือง นครศรีธรรมราช ลงศักราช พ.ศ. 1318 เป็นภาษาสันสกฤต กล่าวถึงพระเจ้ากรุงศรีวิชัยที่โปรดให้สร้างปราสาทอิฐสามหลังถวายพระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์ อีกชิ้นคือพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสำริดจากไชยา สูง 63 เซนติเมตร พบในปี 2448 ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร และพระบรมธาตุไชยาซึ่งเป็นอาคารสมัยศรีวิชัยที่สมบูรณ์ที่สุดในไทย

ต่อมานครศรีธรรมราชเติบโตเป็นรัฐตามพรลิงค์ จีนเรียกว่าตันเหมยหลิว ส่งทูตไปจีนครั้งแรกในปี พ.ศ. 1544 ในพุทธศตวรรษที่ 18 พระเจ้าจันทรภาณุแห่งตามพรลิงค์ยกทัพเรือไปตีลังกาถึงสองครั้ง ความสัมพันธ์กับลังกานี้เองที่ทำให้พุทธศาสนาลังกาวงศ์แผ่ขึ้นมาถึงสุโขทัยในเวลาต่อมา

อ้างอิงประกอบ: ฐานข้อมูลจารึก: จารึกวัดเสมาเมือง — ควรแยกหลักฐานจารึกออกจากข้อเสนอเรื่องศูนย์กลางและขอบเขตอำนาจ

ตอนที่ 7หริภุญชัย: นครมอญแห่งลุ่มน้ำปิง

ตำนานจามเทวีวงศ์และชินกาลมาลีปกรณ์เล่าว่าฤๅษีสร้างเมืองหริภุญชัยที่ลำพูน แล้วเชิญพระนางจามเทวีพระธิดากษัตริย์ละโว้ขึ้นมาครอง ตำนานให้ศักราชราวพุทธศตวรรษที่ 12 แต่นักวิชาการปัจจุบันเห็นว่าเมืองน่าจะตั้งขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 13

หริภุญชัยใช้ภาษามอญ จารึกจากวัดดอนแก้ว ราวพุทธศตวรรษที่ 17 เขียนด้วยอักษรและภาษามอญโบราณ พระเจ้าอาทิตยราชสร้างพระธาตุหริภุญชัยในพุทธศตวรรษที่ 16 ปัจจุบันสูง 46 เมตร ส่วนเจดีย์กู่กุดที่วัดจามเทวีเป็นเจดีย์ศิลาแลงห้าชั้น มีพระพุทธรูปในซุ้ม 60 องค์ จารึกระบุว่าได้รับการซ่อมแซมหลังแผ่นดินไหวในปี พ.ศ. 1761

พญามังรายส่งอ้ายฟ้าเข้าไปยุยงคนในเมืองจนวุ่นวาย แล้วยึดหริภุญชัยได้ พญายีบากษัตริย์องค์สุดท้ายหนีไปลำปาง ศักราชที่ยึดได้มีหลายฉบับ ตั้งแต่ พ.ศ. 1824 ถึง 1835

ตอนที่ 8ละโว้และอาณาจักรขอม

ละโว้หรือลพบุรีเดิมเป็นเมืองมอญในวัฒนธรรมทวารวดี ในพุทธศตวรรษที่ 16 พระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 แห่งกัมพูชาแผ่อำนาจมาถึงลุ่มเจ้าพระยา ละโว้อยู่ใต้อิทธิพลขอมเป็นช่วงๆ แต่ก็ส่งทูตไปจีนเองในปี พ.ศ. 1658 และ 1698

ในอีสานมีรัฐชื่อศรีจนาศะ รู้จักจากจารึกบ่ออีกาที่เมืองเสมา และจารึกที่พบในอยุธยา ลงศักราช พ.ศ. 1480 ระบุรายนามกษัตริย์สี่องค์ ศรีจนาศะน่าจะถูกรวมเข้ากับเมืองพระนครราวพุทธศตวรรษที่ 16

ปราสาทหินพิมายสร้างราว พ.ศ. 1623 ถึง 1651 เป็นศาสนสถานพุทธมหายานแบบตันตระ หันหน้าไปทางเมืองพระนคร ปราสาทพนมรุ้งสร้างบนภูเขาไฟที่ดับแล้วเพื่อบูชาพระศิวะ ต่อเติมหลายสมัย ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ของพนมรุ้งถูกขโมยไปอยู่ที่สถาบันศิลปะชิคาโก และได้คืนมาในปี 2531 หลังการรณรงค์ของคนไทย

พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ซึ่งครองราชย์ พ.ศ. 1724 ถึง 1761 สร้างอโรคยศาลาหรือโรงพยาบาล 102 แห่ง และบ้านมีไฟหรือที่พักคนเดินทาง 121 แห่ง ตามถนนโบราณจากเมืองพระนครถึงพิมายยาวราว 225 กิโลเมตร มีที่พักแบบนี้ 17 แห่ง พระปรางค์สามยอดที่ลพบุรีและเมืองสิงห์ที่กาญจนบุรีก็สร้างในรัชกาลนี้

ภาพสลักที่นครวัดในพุทธศตวรรษที่ 17 มีกองทหารที่จารึกว่า เนะ สยำ กุก นักวิชาการไทยมักยกเป็นหลักฐานคนสยามยุคแรก แต่ยังไม่แน่ชัดว่ากองทหารนี้คือใคร และคำว่าสยามก็ปรากฏในจารึกเขมรที่เก่ากว่านั้นแล้ว

ตอนที่ 9คนไทมาจากไหน

ตำราเก่าเคยสอนว่าคนไทอพยพมาจากเทือกเขาอัลไต แนวคิดนี้มาจากหนังสือของมิชชันนารีวิลเลียม คลิฟตัน ดอดด์ และหลักไทยของขุนวิจิตรมาตรา ปี 2471 ภายหลังขุนวิจิตรมาตรายอมรับว่าเขียนตามความคิดของดอดด์ กระทรวงศึกษาธิการเลิกสอนแนวคิดนี้ในปี 2521

หลักฐานภาษาศาสตร์ปัจจุบันชี้ว่าภาษาไทดั้งเดิมเกิดแถบมณฑลกวางสีและกุ้ยโจวทางใต้ของจีน งานของ รศ.ดร.พิทยาวัฒน์ พิทยาภรณ์ ที่ศึกษาคำยืมจากภาษาจีน ชี้ว่าคนพูดภาษาไทกลุ่มตะวันตกเฉียงใต้เริ่มกระจายลงมาในพุทธศตวรรษที่ 13 ถึง 15 งานพันธุศาสตร์ก็สนับสนุนว่าคนไทมีต้นกำเนิดจากจีนตอนใต้

คนไทไม่ได้เข้ามาแทนที่ แต่ผสมกับชาวมอญ เขมร และกลุ่มอื่นที่อยู่ก่อน รับพุทธศาสนา อักษร และรูปแบบรัฐจากคนเหล่านั้น เมืองไทยุคแรกที่ตำนานกล่าวถึงคือเงินยางที่เชียงแสน และพะเยา จนในพุทธศตวรรษที่ 18 คนไทก็ตั้งรัฐที่เข้มแข็งพอจะท้าทายขอม ที่สุโขทัย

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์ รัฐโบราณ

ไปดูของจริงแหล่งโบราณคดี 36 แห่ง

แตะชื่อแหล่งเพื่ออ่านข้อมูลเพิ่ม หลายแห่งมีพิพิธภัณฑ์หรืออุทยานประวัติศาสตร์ให้เข้าชม

ภาคเหนือ 3 แห่ง

ภาคอีสาน 11 แห่ง

ภาคกลางและตะวันตก 13 แห่ง

ภาคใต้ 7 แห่ง

ภาคตะวันออก 2 แห่ง

ยังไม่มีข้อยุติข้อถกเถียงทางวิชาการ

ผู้คนบุคคลสำคัญ

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่ และคำถามที่พบบ่อย

อ่านเพิ่มเติม

อ่านเจาะลึกคลังบทความ 76 เรื่อง

ทุกตอน ทุกสถานที่ ทุกบุคคล และเรื่องย่อยในยุคนี้มีบทความแยกของตัวเอง ชื่อที่ขีดเส้นใต้ในเนื้อหากดไปอ่านต่อได้เลย

บทความรายตอน 9 เรื่อง

สถานที่ 36 เรื่อง

บุคคล 13 เรื่อง

สารานุกรม 18 เรื่อง

ของสะสมสมุดสะสมแสตมป์

อ่านแต่ละหน้าจนจบเพื่อรับแสตมป์ ตอนนี้เก็บได้ 0 ดวง แตะแสตมป์เพื่อไปหน้านั้น

แสตมป์เก็บไว้ในเบราว์เซอร์ของเครื่องนี้เท่านั้น

เรียบเรียงเผยแพร่โดยรอยสยาม · บทสรุปและตารางใช้เพื่อช่วยนำทางไปยังบทความและแหล่งอ้างอิง ไม่ใช่ข้อยุติของข้อถกเถียงทางประวัติศาสตร์

อ้างอิงแหล่งข้อมูลของหน้านี้

1. UNESCO: Ban Chiang Archaeological Site
2. UNESCO: The Ancient Town of Si Thep
3. UNESCO: Phu Phrabat
4. ฐานข้อมูลจารึก ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: จารึกวัดเสมาเมือง
5. ฐานข้อมูลจารึก ศมส.: เหรียญศรีทวารวดี
6. EFEO: Khao Sam Kaeo (Bellina, 2017)
7. Charles Higham: The dating game and the saga of Ban Chiang
8. ศิลปวัฒนธรรม: ทวารวดี
9. มติชน: ทฤษฎีคนไทมาจากอัลไต
10. Pittayaporn (2014), Manusya
11. Met Museum: The Mon-Dvaravati Tradition
12. Wikipedia: Prehistoric Thailand