ถ้ำลอดและถ้ำผีแมน

01ที่ตั้งและภูมิประเทศ

อำเภอปางมะผ้าตั้งอยู่บนที่สูงของจังหวัดแม่ฮ่องสอน ใกล้ชายแดนเมียนมา พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นเทือกเขาหินปูนที่ถูกน้ำกัดเซาะมานานจนเกิดถ้ำและเพิงผานับร้อยแห่ง ภูมิประเทศแบบนี้ให้ทั้งที่หลบภัย แหล่งน้ำ และป่าที่อุดมด้วยพืชและสัตว์ จึงดึงดูดผู้คนมาอาศัยตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์

ถ้ำลอดเป็นถ้ำใหญ่ที่มีลำน้ำลางไหลทะลุผ่านภูเขา ความยาวของระบบถ้ำวัดได้ราว 1,666 เมตร ชื่อ "ลอด" มาจากการที่น้ำและคนสามารถลอดผ่านจากปากถ้ำด้านหนึ่งไปออกอีกด้านหนึ่งได้ ใกล้ปากถ้ำมีเพิงผาที่นักโบราณคดีเรียกว่าเพิงผาถ้ำลอด ซึ่งกลายเป็นแหล่งขุดค้นสำคัญ

ถ้ำผีแมนอยู่ในเขตปางมะผ้าเช่นกัน ตั้งอยู่บนไหล่เขาสูงราว 650 เมตรจากระดับทะเล มองลงไปเห็นลำธารเล็ก ๆ ด้านล่าง ในภาษาอังกฤษถ้ำนี้รู้จักกันในชื่อ Spirit Cave ซึ่งแปลตรงจากชื่อไทย

หลักฐานหลักฐานสำคัญ 3 ชิ้น

ภาพในหน้านี้เป็นภาพวาดลายเส้นจำลองรูปทรงของวัตถุจริง ไม่ใช่ภาพถ่าย แตะการ์ดเพื่อขยาย หรือกด "ดูภาพถ่ายจริง" เพื่อเปิดภาพจาก Wikimedia Commons

แผนที่ที่ตั้งบนแผนที่

จุดกะพริบคือถ้ำลอดและถ้ำผีแมน จุดอื่นคือแหล่งโบราณคดียุคเดียวกัน แตะเพื่อเปิดอ่าน

GPSพิกัดและการนำทาง

แม่นยำปานกลาง พิกัดจากแหล่งข้อมูลหนึ่งถึงสองแหล่ง อาจต่างจากทางเข้าจริงเล็กน้อย ตรวจป้ายบอกทางเมื่อใกล้ถึง

พิกัดระบบ WGS84 ใช้ได้กับแอปนำทางทุกแอป ปุ่มนำทางจะเปิดแอปแผนที่ในแท็บหรือแอปใหม่ ควรตรวจเวลาเปิดทำการกับหน่วยงานที่ดูแลก่อนเดินทาง · ที่มาของพิกัด

02การค้นพบ

ชาวบ้านในปางมะผ้าพบโลงไม้ขนาดใหญ่วางอยู่ในถ้ำมานานแล้ว และเรียกโลงเหล่านี้ว่า "โลงผีแมน" เพราะเชื่อว่าเป็นของผีหรือคนรุ่นก่อนที่ไม่มีใครรู้จัก บางคนเล่าว่าเป็นฝีมือคนลัวะ แต่ยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่าผู้สร้างโลงเป็นบรรพบุรุษของกลุ่มชาติพันธุ์ใดในปัจจุบัน

งานวิชาการครั้งแรกที่ทำให้ถ้ำผีแมนมีชื่อเสียงระดับโลกเกิดขึ้นช่วงกลางทศวรรษ 1960 เมื่อเชสเตอร์ กอร์แมน นักโบราณคดีชาวอเมริกัน เข้ามาขุดค้น ชั้นดินในถ้ำหนาเพียงราว 75 เซนติเมตร แต่แบ่งได้หลายชั้นการอยู่อาศัย

ต่อมาในปี พ.ศ. 2541–2542 (ค.ศ. 1998–1999) ทีมของ ศ.ดร.รัศมี ชูทรงเดช แห่งมหาวิทยาลัยศิลปากร ร่วมกับนักภูมิศาสตร์จากมหาวิทยาลัยมหิดล สำรวจและทำแผนที่ถ้ำโลงไม้อย่างละเอียดราว 50 แห่ง จากนั้นจึงขุดค้นเพิงผาถ้ำลอดในช่วง พ.ศ. 2544–2545 และอีกครั้งใน พ.ศ. 2549

ในถ้ำเดียวกันมีทั้งรอยเท้าของนักล่ายุคน้ำแข็ง และโลงไม้สักที่ใครบางคนแบกขึ้นหน้าผาเมื่อพันกว่าปีก่อน

03ชั้นดินและลำดับเวลาที่ถ้ำผีแมน

แม้ชั้นดินในถ้ำผีแมนจะหนาไม่ถึงหนึ่งเมตร กอร์แมนก็แยกได้ 4 ชั้นหลัก ซึ่งสะท้อนการเข้ามาใช้ถ้ำอย่างน้อย 5 ช่วง ชั้นที่ 2 ยังแบ่งย่อยเป็นชั้น 2 และ 2a โดยชั้น 2a อายุอ่อนกว่า การหาอายุด้วยคาร์บอนจากถ่านในชั้นที่ 2 ถึง 4 ได้ค่าราว 11,000 ถึง 5,500 ปีก่อนคริสตกาล

ชั้นบนสุดคือชั้นที่ 1 แตกต่างจากชั้นล่างอย่างชัดเจน ในชั้นนี้เท่านั้นที่พบเศษภาชนะดินเผา ขวานหินขัด 3 ชิ้น และมีดหินชนวนขัดขนาดเล็ก 2 เล่ม ของใหม่เหล่านี้ไม่ปรากฏในชั้นที่เก่ากว่าเลย นักวิชาการจึงมองว่าเป็นช่วงที่วัฒนธรรมทางวัตถุเปลี่ยนไปมาก ต่อมามีการหาอายุยางไม้ที่ติดอยู่บนเศษภาชนะ ได้ค่าราว 1,400 ปีก่อนคริสตกาล

ส่วนชั้นล่างมีเครื่องมือหินที่ทำจากหินควอร์ตไซต์เนื้อหยาบเป็นหลัก ต่อมามีนักวิจัยลองหาอายุจากก้ามปูน้ำจืดที่พบในหลายชั้น ได้ค่าราว 7,850 ถึง 6,500 ปีก่อนคริสตกาล แต่ค่าอายุเรียงกลับหัวกับลำดับชั้น คือชั้นล่างกลับดูอ่อนกว่าชั้นบน จึงเป็นไปได้ว่าดินบางชั้นถูกรบกวนหรือปะปนกัน

04สิ่งที่พบ

ในถ้ำผีแมน กอร์แมนพบเครื่องมือหินแบบวัฒนธรรมโฮบินเหียน ขวานหิน มีดหินชนวน และเศษภาชนะดินเผาซึ่งปรากฏเฉพาะชั้นบนสุด ที่โดดเด่นคือเศษพืชไหม้ไฟจำนวนมาก เช่น หมาก สมอ และพืชตระกูลถั่ว ผลการหาอายุชี้ว่ามีคนใช้ถ้ำนี้ในช่วงราว 12,000 ถึง 7,000 ปีก่อน

ที่เพิงผาถ้ำลอด ทีมนักโบราณคดีไทยพบเครื่องมือหินกว่า 1,700 ชิ้น ร่องรอยเตาไฟ และฟันสัตว์ราว 2,000 ชิ้นจากสัตว์กว่า 30 ชนิด ชั้นดินเก่าที่สุดมีอายุราว 40,000 ปีก่อน นอกจากนี้ยังพบหลุมฝังศพมนุษย์ 4 โครง

หนึ่งในนั้นคือโครงกระดูกผู้หญิงอายุราว 13,640 ปีก่อน ถูกฝังในท่างอตัว มีหินทุบวางทับไว้ เธอสูงราว 152 เซนติเมตร และเสียชีวิตเมื่ออายุราว 25–35 ปี นักวิจัยไทยร่วมกับนักวิทยาศาสตร์ชาวออสเตรเลียได้ขึ้นรูปใบหน้าจำลองของเธอและตีพิมพ์ในวารสาร Antiquity เมื่อ พ.ศ. 2560 (ค.ศ. 2017)

ส่วนโลงไม้เป็นของคนยุคหลังมาก โลงทำจากซุงไม้สักต้นใหญ่ ผ่าครึ่งแล้วขุดเนื้อไม้ข้างในออก บางโลงยาวราว 5 เมตร ปลายโลงมักแกะเป็นรูปหัวสัตว์ วางบนเสาไม้ในถ้ำบนหน้าผาสูง มีการสำรวจพบถ้ำที่มีโลงไม้ในปางมะผ้าราว 85 แห่ง ค่าอายุส่วนใหญ่อยู่ราว 1,700 ปีก่อน

05หลุมศพทั้งสี่ที่เพิงผาถ้ำลอด

การขุดค้นเพิงผาถ้ำลอดได้รับทุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัยในปี พ.ศ. 2545 และจากกองทุนเอกอัครราชทูตสหรัฐฯ เพื่อการอนุรักษ์วัฒนธรรมในปี พ.ศ. 2549 โครงกระดูกหญิงที่มีชื่อเสียงพบในปี พ.ศ. 2545 (ค.ศ. 2002) จากหลุมศพทั้งหมด 4 หลุม

หลุมศพที่ 1 อยู่ตื้นกว่า ลึกจากผิวดินราว 46 เซนติเมตร ร่างถูกวางในท่านอนเหยียดยาว ระบุเพศไม่ได้ มีอายุราว 12,100 ปีก่อน และมีเปลือกหอยกับหอยทากบกวางร่วมอยู่ด้วย ส่วนหลุมศพที่ 2 คือหญิงที่ฝังในท่างอตัวและมีอายุราว 13,640 ปีก่อน หลุมศพที่ 3 และ 4 ถูกรบกวนมาก พบว่าเป็นเด็กอายุราว 9–13 ปี และชายหนุ่มคนหนึ่ง

หญิงในหลุมที่ 2 ถูกวางนอนตะแคงซ้าย มีหินทุบพาดอยู่บนแขน เหนือหลุมศพมีก้อนกรวดใหญ่ 5 ก้อนกับเศษหินปูนกลม ๆ วางเรียงเป็นวง ซึ่งอาจเป็นเครื่องหมายทางพิธีกรรม การจัดวางอย่างตั้งใจเช่นนี้ชี้ว่าคนเมื่อหมื่นกว่าปีก่อนก็มีความเชื่อเกี่ยวกับความตายแล้ว

ทีมของซูซาน เฮย์ส แห่งมหาวิทยาลัยวูลลองกองในออสเตรเลีย ไม่ได้ใช้การปั้นหน้าแบบนิติเวชทั่วไป แต่ประมาณรูปหน้าจากความสัมพันธ์ระหว่างกะโหลกกับเนื้อเยื่อของคนปัจจุบัน แล้วเทียบกับข้อมูลใบหน้าผู้หญิง 720 คนจาก 25 ประเทศ ผลที่ได้คือหญิงตาเล็กรูปอัลมอนด์ กรามกว้าง และมีหน้าตาแบบมนุษย์สมัยใหม่

06ชีวิตนักล่าสัตว์หาของป่าในหุบเขาปางมะผ้า

กระดูกสัตว์ในถ้ำผีแมนบอกเราว่าคนกลุ่มนี้กินอะไร ทุกชั้นพบกระดูกกวางป่า นอกจากนี้ยังมีหมูป่า เก้ง ลิงหลายชนิดทั้งค่าง ลิงแสม และชะนี รวมถึงกระรอก อีเห็น หมาไม้ นาก แมวป่า และหมาหริ่ง แสดงว่าพวกเขาล่าสัตว์ได้ทั้งบนพื้นดินและบนต้นไม้

เศษพืชจากชั้นที่มีอายุราว 9,800 ถึง 8,500 ปีก่อนคริสตกาล มีทั้งหมาก สมอ ถั่ว กระจับ พริกไทย มะซาง มะกอกป่าสกุลคานาเรียม มะเยาหิน และพืชตระกูลแตง พืชเหล่านี้ใช้ได้ทั้งเป็นอาหาร ยา เครื่องเคี้ยว และเชื้อไฟ ภาพที่ได้คือชุมชนเล็ก ๆ ที่รู้จักป่าเขารอบตัวอย่างลึกซึ้ง

ที่เพิงผาถ้ำลอด ฟันสัตว์กว่า 2,000 ชิ้นจำแนกได้ 31 กลุ่ม มีทั้งแรด อ้นหลายชนิด และหนูพุก เครื่องมือหินทำจากหินหลายชนิด เช่น หินทราย ควอร์ตไซต์ หินโคลน แอนดีไซต์ และหินชนวน รูปแบบที่พบมีทั้งเครื่องมือสับตัด เครื่องมือขูด และเครื่องมือแบบสุมาตราลิธซึ่งเป็นลักษณะเด่นของวัฒนธรรมโฮบินเหียน

การวิเคราะห์ไอโซโทปออกซิเจนจากแหล่งนี้ยังช่วยบอกสภาพอากาศในอดีต ช่วงราว 35,000 ถึง 20,000 ปีก่อน อากาศชื้นแต่แปรปรวน ช่วงราว 20,000 ถึง 11,500 ปีก่อน อากาศแห้งกว่า และหลังจากนั้นจึงกลับมาชื้นและคงที่ ผู้คนในถ้ำลอดจึงผ่านการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมครั้งใหญ่ในช่วงปลายยุคน้ำแข็งมาแล้ว

07โลงไม้ รูปแบบ และพิธีศพของคนยุคเหล็ก

โลงไม้ในปางมะผ้ามีความหลากหลายมาก ส่วนใหญ่ทำจากไม้สัก ขุดจากซุงต้นเดียว ปลายโลงแกะเป็นหัวสัตว์ที่มีลวดลายต่างกันไม่น้อยกว่า 50 แบบ บางแบบดูคล้ายหัวแมวหรือหัวหมู โลงบางใบยาวถึงราว 9 เมตร วางบนเสาใหญ่ 6 ต้นที่มีคานขวาง ข้างโลงพบภาชนะดินเผา เครื่องมือ และข้าวของที่เชื่อว่าคนตายจะนำไปใช้ในโลกหลังความตาย

เพิงผาบ้านไร่ ห่างจากถ้ำลอดไปทางตะวันตกเฉียงใต้ราว 10 กิโลเมตร เป็นแหล่งที่ช่วยให้เข้าใจวัฒนธรรมโลงไม้ได้ดี งานศึกษาของเชิดศักดิ์ ตีรยาภิวัฒน์ พบว่าเพิงผานี้เคยเป็นที่อยู่อาศัยของนักล่าสัตว์หาของป่าเมื่อราว 12,500 ถึง 8,000 ปีก่อน แล้วว่างไปนาน ก่อนจะถูกใช้เป็นสุสานโลงไม้ในช่วงราว 2,100 ถึง 1,200 ปีก่อน โดยพบโลงไม้ เสารองรับ เศษภาชนะลายเชือกทาบ และเครื่องมือเหล็ก บนผนังยังมีภาพเขียนสีรูปคน 5 คนเคลื่อนไหวรอบวงกลมใหญ่ ซึ่งยังไม่ทราบอายุแน่ชัด

ในปี พ.ศ. 2553 (ค.ศ. 2010) มีการพบถ้ำผีแมนอีกแห่งที่มีโลงราว 30 โลง และกระดูกคนมากกว่า 100 คน ข้าวของที่พบรวมถึงโลงลงรัก โลงทาสี ถ้วยไม้กลึงลงรัก อุปกรณ์ทอผ้า และเศษผ้าใยกัญชง หลักฐานเหล่านี้ชี้ว่าคนโลงไม้มีงานช่างที่ประณีตทั้งงานไม้ งานรัก และงานทอ

ผลดีเอ็นเอจาก 5 แหล่งยังเผยให้เห็นว่าคนที่ถูกฝังในถ้ำเดียวกันมักเป็นญาติใกล้ชิด เช่น พ่อแม่กับลูก หรือปู่ย่าตายายกับหลาน แต่ละแหล่งยังมีกลุ่มเครือญาติหลายกลุ่ม และมีความสัมพันธ์ห่าง ๆ ข้ามไปยังแหล่งในหุบน้ำอื่น ความหลากหลายของดีเอ็นเอไมโทคอนเดรียที่สูงชี้ว่าชุมชนนี้มีขนาดใหญ่และติดต่อไปมาหาสู่กันตลอด นักวิจัยจึงสรุปว่าความเป็นเครือญาติมีบทบาทสำคัญในพิธีศพของวัฒนธรรมนี้

08ความสำคัญ

ถ้ำในปางมะผ้าเล่าเรื่องคนสองยุคที่ห่างกันนับหมื่นปี ยุคแรกคือนักล่าสัตว์หาของป่าในปลายยุคน้ำแข็ง ซึ่งรู้จักเลือกใช้พืชและสัตว์ในป่าเขาอย่างชำนาญ ยุคหลังคือชุมชนยุคเหล็กที่มีพิธีศพซับซ้อน ต้องใช้แรงคนจำนวนมากลากโลงไม้หนักขึ้นไปบนหน้าผา

ปลาย พ.ศ. 2566 (ค.ศ. 2023) ทีมนักวิจัยไทยจากมหาวิทยาลัยศิลปากรและมหาวิทยาลัยนเรศวร ร่วมกับสถาบันมักซ์พลังค์ของเยอรมนี ตีพิมพ์ผลการถอดรหัสดีเอ็นเอโบราณจากกระดูกและฟัน 33 ตัวอย่างของวัฒนธรรมโลงไม้ในวารสาร Nature Communications และแถลงข่าวในไทยเมื่อต้นปี พ.ศ. 2567

ผลวิจัยพบว่าคนโลงไม้เมื่อราว 1,700 ปีก่อนมีพันธุกรรมใกล้ชิดกับประชากรโบราณในลุ่มแม่น้ำเหลืองและแม่น้ำแยงซีของจีน และแตกต่างจากคนบ้านเชียงในยุคใกล้เคียงกัน ข้อมูลนี้ชี้ว่าผู้คนอาจเคลื่อนย้ายเข้าสู่ดินแดนไทยหลายเส้นทาง ทั้งทางที่สูงด้านตะวันตกและทางที่ราบด้านตะวันออกเฉียงเหนือ

09ข้อถกเถียง

เมื่อกอร์แมนรายงานพืชที่พบในถ้ำผีแมน นักโบราณคดีบางคน เช่น วิลเฮล์ม โซลไฮม์ เสนอว่านี่อาจเป็นหลักฐานการเพาะปลูกที่เก่าที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ข่าวนี้สร้างความตื่นเต้นอย่างมากในทศวรรษ 1970

แต่นักวิชาการรุ่นต่อมา รวมถึงชาร์ลส์ ไฮแอม และรัชนี ทศรัตน์ เห็นว่าพืชเหล่านั้นเป็นพืชป่าที่เก็บมากิน ไม่มีเหตุผลพอจะบอกว่ามีการปลูกพืชแล้ว ความเห็นหลักในปัจจุบันจึงมองถ้ำผีแมนเป็นหลักฐานชั้นดีของชีวิตนักล่าสัตว์หาของป่า การหาอายุใหม่จากเปลือกปูน้ำจืดยังให้ค่าที่ไม่ตรงกับลำดับชั้นดิน ทำให้ลำดับเวลาของแหล่งนี้ยังต้องศึกษาต่อ

อีกคำถามหนึ่งคือใครเป็นผู้สร้างโลงไม้ ความเชื่อท้องถิ่นโยงไปถึงชาวลัวะ แต่ผลดีเอ็นเอบอกได้เพียงว่าคนกลุ่มนี้มีรากทางพันธุกรรมจากทางเหนือ ยังไม่อาจระบุว่าเป็นบรรพบุรุษโดยตรงของกลุ่มชาติพันธุ์ใดในปัจจุบัน

10ปัจจุบัน

ถ้ำลอดเป็นแหล่งท่องเที่ยวธรรมชาติที่มีชื่อเสียงของแม่ฮ่องสอน นักท่องเที่ยวสามารถเข้าชมห้องโถงต่าง ๆ โดยมีไกด์ชาวบ้านถือตะเกียงนำทาง และนั่งแพไม้ไผ่ล่องลำน้ำลางในถ้ำ บางห้องยังมีโลงไม้โบราณวางอยู่ให้เห็น

ทุกวันนี้โลงไม้หลายแห่งชำรุดจากกาลเวลาและการรบกวนของคน นักโบราณคดีจึงย้ำว่าการท่องเที่ยวต้องไปพร้อมกับการอนุรักษ์ เพื่อให้หลักฐานที่เหลืออยู่ยังเล่าเรื่องของคนโบราณต่อไปได้

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

ไปชมของจริงการเยี่ยมชมวันนี้

ภาพอ้างอิงดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

ถาม-ตอบคำถามที่พบบ่อย

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

เชื่อมโยงหน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้ (2)

บทความเหล่านี้พูดถึงถ้ำลอดและถ้ำผีแมน อ่านต่อเพื่อดูว่าเกี่ยวข้องกันอย่างไร · ดูในแผนที่ความเชื่อมโยง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Spirit Cave (Thailand) - Wikipedia
2. Tham Lod rockshelter - Wikipedia
3. Genomic portrait of the Iron Age Log Coffin culture - Nature Communications (PMC)
4. Tham Lot cave - Wikipedia
5. The Prehistory of Pang Mapha - Cave Lodge
6. ดีเอ็นเอ โลงผีแมน - ศิลปวัฒนธรรม
7. มนุษย์โบราณ 13,000 ปี สตรีแห่งถ้ำลอด - ศิลปวัฒนธรรม
8. โลงผีแมน ถอดรหัส DNA มนุษย์โบราณ 1,700 ปี - Thai PBS
9. Ban Rai rockshelter - Wikipedia
10. Patterns of Habitation and Burial Activity in the Ban Rai Rock Shelter - Asian Perspectives
11. Genomic portrait and relatedness patterns of the Iron Age Log Coffin culture - DOAJ
12. Family Relationships in Thailand's Log Coffin Culture Detected - Archaeology
13. Thailand's Iron Age Log Coffin culture - ScienceDaily
14. Stone Age woman had modern-looking face - Live Science

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา