พนมรุ้งและเมืองต่ำ

01ที่ตั้งและภูมิประเทศ

ปราสาทพนมรุ้งตั้งอยู่บนยอดเขาพนมรุ้ง ซึ่งเป็นภูเขาไฟที่ดับสนิทแล้ว ตัวปราสาทอยู่บนขอบปากปล่องที่ความสูงราว 402 เมตรจากระดับทะเล คำว่า "พนมรุ้ง" มาจากภาษาเขมร แปลว่าภูเขาใหญ่ จากยอดเขามองเห็นที่ราบกว้างไกลทางตอนใต้ของที่ราบสูงโคราช

ปราสาทเมืองต่ำอยู่บนที่ราบเบื้องล่าง ในอำเภอประโคนชัย ระหว่างสองปราสาทมีบารายหรืออ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ที่ชาวบ้านเรียกว่าทะเลเมืองต่ำ ซึ่งยังใช้กักเก็บน้ำมาจนถึงทุกวันนี้

ทั้งสองแห่งอยู่ไม่ไกลจากเส้นทางโบราณที่เชื่อมเมืองพระนครกับพิมาย ทำให้บริเวณนี้เป็นจุดสำคัญทั้งทางศาสนาและการคมนาคมของอาณาจักรเขมร

หลักฐานหลักฐานสำคัญ 3 ชิ้น

ภาพในหน้านี้เป็นภาพวาดลายเส้นจำลองรูปทรงของวัตถุจริง ไม่ใช่ภาพถ่าย แตะการ์ดเพื่อขยาย หรือกด "ดูภาพถ่ายจริง" เพื่อเปิดภาพจาก Wikimedia Commons

แผนที่ที่ตั้งบนแผนที่

จุดกะพริบคือพนมรุ้งและเมืองต่ำ จุดอื่นคือแหล่งโบราณคดียุคเดียวกัน แตะเพื่อเปิดอ่าน

GPSพิกัดและการนำทาง

แม่นยำสูง ปราสาทพนมรุ้งกับปราสาทเมืองต่ำอยู่ห่างกันไม่ไกล ขับรถต่อกันได้ในวันเดียว

พิกัดระบบ WGS84 ใช้ได้กับแอปนำทางทุกแอป ปุ่มนำทางจะเปิดแอปแผนที่ในแท็บหรือแอปใหม่ ควรตรวจเวลาเปิดทำการกับหน่วยงานที่ดูแลก่อนเดินทาง · ที่มาของพิกัด

02การสร้างและผู้สร้าง

ศาสนสถานบนเขาพนมรุ้งสร้างขึ้นหลายช่วงในราวพุทธศตวรรษที่ 15–18 อาคารเก่าที่สุดคือปราสาทอิฐสองหลังจากคริสต์ศตวรรษที่ 10 ต่อมามีปรางค์น้อยในคริสต์ศตวรรษที่ 11 ส่วนปรางค์ประธานหินทรายสีชมพูที่เห็นเด่นในปัจจุบันสร้างในคริสต์ศตวรรษที่ 12 ร่วมสมัยกับพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 และบรรณาลัยสองหลังสร้างเพิ่มในคริสต์ศตวรรษที่ 13

จารึกที่พบที่พนมรุ้งกล่าวถึงนเรนทราทิตย์ เจ้านายในราชวงศ์มหิธรปุระที่ปกครองดินแดนแถบนี้ในพุทธศตวรรษที่ 17 นักวิชาการส่วนใหญ่เชื่อว่าการสร้างปรางค์ประธานเกี่ยวข้องกับพระองค์ จารึกยังกล่าวถึงพระเจ้าราเชนทรวรมันที่ 2 ซึ่งแสดงว่าบริเวณนี้อยู่ในความสนใจของราชสำนักเขมรมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 10

ปราสาทเมืองต่ำเก่ากว่าปรางค์ประธานพนมรุ้ง สร้างในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 10 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 11 เป็นศิลปะแบบคลังผสมบาปวน ประติมากรรมและลวดลายที่ผสมกันหลายแบบทำให้กำหนดปีสร้างให้แน่ชัดได้ยาก

ทับหลังหินที่หายไปเกือบสามสิบปีกลับคืนสู่ขอบประตูเดิม ท่ามกลางสายตาของคนทั้งประเทศ

03จารึกพนมรุ้งกับนเรนทราทิตย์

ข้อมูลสำคัญที่สุดเกี่ยวกับผู้คนบนเขาพนมรุ้งมาจากจารึกภาษาสันสกฤตที่นักวิชาการให้รหัสว่า K.384 จารึกนี้ยกย่องนเรนทราทิตย์ เจ้านายผู้เป็นพระญาติใกล้ชิดและแม่ทัพฝีมือดีในสมัยพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ซึ่งต่อมาสละชีวิตทางโลกมาบำเพ็ญตบะอยู่ที่พนมรุ้ง

ผู้แต่งจารึกคือหิรัณยะ โอรสและศิษย์ของนเรนทราทิตย์ จารึกพรรณนาว่านเรนทราทิตย์รูปงาม แต่งกวีได้ รอบรู้คัมภีร์ กล้าหาญในสงคราม และฝึกโยคะจนบรรลุความรู้ขั้นสูงตามคติไศวนิกาย หิรัณยะยังถวายทรัพย์แก่ศาสนสถาน และสร้างรูปเคารพทองคำของบิดาในรูปของพระศิวะ

นักวิชาการไม่ได้เห็นตรงกันทั้งหมดว่านเรนทราทิตย์คือผู้สร้างปรางค์ประธาน จารึกไม่ได้บอกตรง ๆ ว่าใครเป็นผู้สร้าง บางท่านจึงเสนอว่าพนมรุ้งเป็นสถานที่บำเพ็ญตบะของพระองค์มากกว่าเป็นอนุสรณ์ที่พระองค์สร้าง นอกจากนี้ยังพบจารึกอีกสองหลักใน พ.ศ. 2542–2543 ซึ่งเนื้อหาเกี่ยวข้องกันแต่ยังแปลไม่ครบ

04เส้นทางขึ้นสู่ปรางค์ประธาน

ผู้มาเยือนพนมรุ้งเดินขึ้นเขาตามลำดับเดียวกับผู้แสวงบุญในอดีต ช่วงแรกผ่านลานรูปกากบาท ทางเหนือของลานมีอาคารที่เรียกว่าพลับพลาหรือโรงช้างเผือก ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นที่เปลี่ยนเครื่องแต่งกายของกษัตริย์และเจ้านายก่อนประกอบพิธี

จากนั้นเป็นทางเดินยาวราว 160 เมตร ปูด้วยศิลาแลง สองข้างมีเสานางเรียงหินทรายยอดเป็นรูปดอกบัวตูมราว 70 ต้น ปลายทางเดินคือสะพานนาคแห่งแรกซึ่งใหญ่ที่สุด มีนาคห้าเศียรหันไปทั้งสี่ทิศ สะพานนาคมีความหมายเป็นทางเชื่อมระหว่างโลกมนุษย์กับโลกของเทพ

ถัดไปเป็นบันไดหลายช่วงไต่ขึ้นสู่ยอดเขา ผ่านสะพานนาคอีกชุดก่อนถึงซุ้มประตูระเบียงคด แล้วจึงเข้าสู่ปรางค์ประธานที่เปรียบได้กับเขาไกรลาส ที่ประทับของพระศิวะ เหนือทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ที่ประตูมณฑปด้านตะวันออกเป็นหน้าบันสลักพระศิวะนาฏราช ภาพสองชิ้นนี้วางคู่กันเหมือนเล่าเรื่องการสร้างและการทำลายโลกตามคติพราหมณ์

05สิ่งที่เห็นในปราสาท

ทางขึ้นพนมรุ้งเป็นบันไดและทางเดินยาว ผ่านสะพานนาคสองแห่งซึ่งเป็นนาคห้าเศียร ขึ้นไปสู่ระเบียงคดและปรางค์ประธาน ภายในปรางค์ประธานเคยประดิษฐานศิวลึงค์ สัญลักษณ์ของพระศิวะ

ทับหลังที่มีชื่อเสียงที่สุดคือทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ เหนือประตูทางเข้ามณฑปด้านตะวันออก สลักภาพพระนารายณ์หรือพระวิษณุบรรทมบนหลังพญาอนันตนาคราช ซึ่งเป็นภาพตอนก่อนการสร้างโลกตามคติศาสนาพราหมณ์

ปราสาทเมืองต่ำมีผังแบนราบซ้อนกันหลายชั้น ตรงกลางเป็นปรางค์อิฐห้าองค์เรียงเป็นแถวหน้าสาม แถวหลังสอง ล้อมด้วยกำแพงชั้นใน แล้วจึงเป็นสระน้ำ ก่อนถึงกำแพงชั้นนอก การมีสระน้ำคั่นระหว่างกำแพงเป็นลักษณะที่พบไม่บ่อยในปราสาทเขมร ที่นี่บูชาพระศิวะเป็นหลัก และมีร่องรอยการบูชาพระวิษณุด้วย

06ทับหลังที่กลับบ้าน

ราว พ.ศ. 2503 ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์หายไปจากปราสาทพนมรุ้งซึ่งขณะนั้นยังพังทลายและไม่มีการดูแลใกล้ชิด ต่อมาพบว่าทับหลังชิ้นนี้ไปอยู่ที่สถาบันศิลปะชิคาโกในสหรัฐอเมริกา ซึ่งได้รับมาในปี พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967)

เมื่อการบูรณะพนมรุ้งใกล้เสร็จในปี พ.ศ. 2531 การเรียกร้องทับหลังคืนกลายเป็นกระแสใหญ่ในสังคมไทย สื่อมวลชนติดตามอย่างใกล้ชิดและมีการแสดงความไม่พอใจต่อสหรัฐฯ ในที่สุดสถาบันศิลปะชิคาโกยอมส่งคืน โดยแลกกับเงินบริจาคจากมูลนิธิในชิคาโก

ทับหลังมาถึงไทยเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2531 มีการถ่ายทอดสดทางโทรทัศน์ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล เป็นผู้รับมอบแทนฝ่ายไทย นักวิทยาศาสตร์ไทยตรวจพิสูจน์ด้วยการเทียบเนื้อหินกับหินจากพนมรุ้ง เทียบกับภาพถ่ายเก่า และตรวจไลเคนที่เกาะผิวหิน จนยืนยันว่าเป็นของแท้ จากนั้นจึงนำขึ้นติดตั้งที่เดิมเมื่อวันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ. 2531

07สมบัติประโคนชัยจากปราสาทเขาปลายบัด

ไม่ไกลจากพนมรุ้งมีภูเขาไฟดับอีกลูกหนึ่ง คือเขาปลายบัด บนเขามีปราสาทอิฐขนาดเล็กชื่อปราสาทเขาปลายบัด 2 ราว พ.ศ. 2507 (ค.ศ. 1964) ชาวบ้านขุดพบประติมากรรมสำริดทางพุทธศาสนาจำนวนมากที่ถูกฝังไว้ในบริเวณปราสาท แต่การค้นพบนี้ไม่เคยได้รับการบันทึกทางโบราณคดี จำนวนที่แท้จริงจึงไม่มีใครรู้ รายงานต่าง ๆ ระบุตั้งแต่ไม่กี่สิบองค์ไปจนถึงราว 300 องค์

ประติมากรรมกลุ่มนี้รู้จักกันทั่วโลกในชื่อสมบัติประโคนชัย ส่วนใหญ่เป็นพระโพธิสัตว์ในพุทธศาสนามหายาน เช่น พระศรีอาริยเมตไตรยและพระอวโลกิเตศวร มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 13–14 (คริสต์ศตวรรษที่ 8–9) เก่ากว่าปราสาทอิฐที่ฝังไว้ บางองค์ห่อผ้าไว้ก่อนฝัง นักวิชาการบางท่านสันนิษฐานว่าคนรุ่นหลังฝังไว้เมื่อศาสนสถานถูกเปลี่ยนไปใช้ในศาสนาพราหมณ์ บางคนเชื่อมโยงประติมากรรมกลุ่มนี้กับรัฐศรีจนาศะ

ภายใน พ.ศ. 2507–2508 ประติมากรรมจำนวนมากถูกลักลอบนำออกนอกประเทศ โดยมีดักลาส แลตช์ฟอร์ด นักค้าโบราณวัตถุชาวอังกฤษเป็นบุคคลสำคัญ แล้วไปอยู่ในพิพิธภัณฑ์หลายแห่งในสหรัฐอเมริกาและยุโรป รวมถึงพิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิแทนในนิวยอร์ก

ไทยติดตามทวงคืนอย่างจริงจังในช่วงหลัง พิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชียแห่งซานฟรานซิสโกอนุมัติส่งคืนประติมากรรมสี่องค์ คือพระโพธิสัตว์สามองค์และพระพุทธรูปหนึ่งองค์ เมื่อวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2568 และมีพิธีรับมอบอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2569 ก่อนนำไปจัดแสดงที่พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

08ดวงอาทิตย์ลอด 15 ประตู

ประตูของปราสาทพนมรุ้งเรียงตรงกันเป็นแนวเดียว 15 ช่อง ตามข้อมูลที่เผยแพร่ทั่วไป ราววันที่ 2–4 เมษายน และ 8–10 กันยายน ดวงอาทิตย์ขึ้นส่องแสงลอดทั้ง 15 ช่องประตู ส่วนราววันที่ 5–7 มีนาคม และ 5–7 ตุลาคม ดวงอาทิตย์ตกส่องลอดแนวเดียวกัน วันที่แน่นอนอาจเลื่อนไปหนึ่งถึงสองวันในแต่ละปี

ปรากฏการณ์นี้เกิดเพราะแกนของปราสาทเบี่ยงจากแนวตะวันออกตะวันตกพอดีไปทางเหนือเล็กน้อย นักวิชาการยังเห็นต่างกันว่าช่างเขมรตั้งใจวางแนวเพื่อให้เกิดปรากฏการณ์นี้หรือไม่ เพราะไม่มีเอกสารโบราณกล่าวถึงเลย และคนยุคใหม่เพิ่งสังเกตเห็นหลังการบูรณะ ฝ่ายหนึ่งเชื่อว่าเป็นการคำนวณทางดาราศาสตร์ อีกฝ่ายมองว่าอาจเกิดจากการเลือกแนวตามภูมิประเทศโดยบังเอิญ

09ปัจจุบัน

กรมศิลปากรบูรณะปราสาทพนมรุ้งระหว่าง พ.ศ. 2514–2531 ด้วยวิธีอนัสติโลซิส โดยมีปีแยร์ ปิชาร์ สถาปนิกชาวฝรั่งเศสผู้เคยบูรณะพิมายเป็นที่ปรึกษา สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จเปิดอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้งเมื่อวันที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2531 ส่วนปราสาทเมืองต่ำได้รับการบูรณะปรางค์ทุกองค์ยกเว้นองค์กลาง

ในปี พ.ศ. 2548 ไทยเสนอปราสาทพนมรุ้งพร้อมกลุ่มปราสาทเขมรในอีสานต่อยูเนสโกเพื่อพิจารณาเป็นมรดกโลกในอนาคต ปัจจุบันงานเทศกาลขึ้นเขาพนมรุ้งจัดในช่วงต้นเดือนเมษายน ให้ตรงกับช่วงที่ดวงอาทิตย์ขึ้นลอด 15 ประตู

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

ไปชมของจริงการเยี่ยมชมวันนี้

ภาพอ้างอิงดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

ถาม-ตอบคำถามที่พบบ่อย

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

เชื่อมโยงหน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้ (6)

บทความเหล่านี้พูดถึงพนมรุ้งและเมืองต่ำ อ่านต่อเพื่อดูว่าเกี่ยวข้องกันอย่างไร · ดูในแผนที่ความเชื่อมโยง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Phanom Rung Historical Park - Wikipedia
2. ปราสาทพนมรุ้ง - วิกิพีเดีย
3. Prasat Mueang Tam - Wikipedia
4. แสงอาทิตย์ลอด 15 ช่องประตูปราสาทพนมรุ้ง - ศิลปวัฒนธรรม
5. ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ ตัวอย่างการพิสูจน์โบราณวัตถุจริงหรือปลอม - ศิลปวัฒนธรรม
6. กรณีทับหลังที่ได้คืนจากสหรัฐอเมริกา - ศิลปวัฒนธรรม
7. ปิแอร์ ปิชาร์ด์ นักบูรณะปราสาทพิมาย-พนมรุ้ง - ศิลปวัฒนธรรม
8. นาคที่ปราสาทพนมรุ้ง - ศิลปวัฒนธรรม
9. คณะลูกศิษย์สร้างจารึก นเรนทราทิตย์ ที่พนมรุ้ง - มติชน
10. Bodhisattva Maitreya (Prakhon Chai) - The Met
11. Send Thailand's holy bronze men home - ArtReview
12. Thailand welcomes back 1,200-year-old bronze sculptures - Khaosod English
13. Thailand readies homecoming for stolen ancient statues - Al Jazeera
14. Two sites placed on Unesco tentative list - Bangkok Post

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา